noc, w której wracają wspomnienia
Ołtarz czeka w ciemności. Kliknij każdą z czterech świec, aby powitać dusze bliskich.
Wyrusz w podróż Pomiń i przejdź do treściDía de Muertos (Dzień Zmarłych) to najważniejsze meksykańskie święto pamięci o bliskich, którzy odeszli. Obchodzi się je głównie 1 i 2 listopada.
Meksykanie wierzą, że raz w roku dusze zmarłych (los difuntos) wracają na chwilę do swoich rodzin (la familia). Żywi witają je ołtarzem z darami (la ofrenda), ulubionymi potrawami, kwiatami i świecami. To nie jest dzień strachu, tylko rodzinne spotkanie pełne kolorów, muzyki i wspomnień.
Najważniejsze słowa święta to recordar (pamiętać) i la memoria (pamięć). Według tradycji człowiek naprawdę odchodzi dopiero wtedy, gdy nikt już o nim nie pamięta.
Wieczór przygotowań. W wielu domach kończy się budowę ołtarza.
Wspomnienie zmarłych dzieci – los angelitos (aniołki).
Día de Todos los Santos – Dzień Wszystkich Świętych
Wspomnienie zmarłych dorosłych.
Día de los Fieles Difuntos – Zaduszki
Oba święta wypadają w podobnym czasie i w obu pojawiają się czaszki. To jednak zupełnie różne tradycje – bliżej Meksykowi do polskich listopadowych świąt.
| Cecha | Día de Muertos | Halloween | Wszystkich Świętych i Zaduszki |
|---|---|---|---|
| Data | 1–2 listopada | 31 października | 1–2 listopada |
| Cel | powitanie i wspominanie zmarłych bliskich | zabawa w straszenie | modlitwa i pamięć o zmarłych |
| Nastrój | radosny, rodzinny, kolorowy | zabawny, straszny | poważny, zadumany |
| Zmarli to… | bliscy, których zapraszamy do domu | duchy i potwory | bliscy, za których się modlimy |
| Symbole | ofrenda, aksamitnik, cukrowe czaszki, La Catrina | dynia, czarownice, nietoperze | znicze, chryzantemy, wieńce |
Różowy to stolica. Pomarańczowe to regiony słynące z obchodów Día de Muertos. Turkusowy to ojczyzna Majów.
Flaga ma pasy zielony, biały i czerwony. Na środku jest orzeł na kaktusie (el nopal), który zjada węża.
To nawiązanie do azteckiej legendy: bóg Huitzilopochtli kazał Aztekom zbudować miasto tam, gdzie zobaczą taki znak. Faktem historycznym jest natomiast to, że Aztekowie założyli Tenochtitlán na wyspie na jeziorze Texcoco.
W Meksyku mówi się głównie po hiszpańsku (el español). To kraj z największą liczbą osób hiszpańskojęzycznych na świecie.
Obok hiszpańskiego żyje 68 języków rdzennych, m.in. nahuatl (język Azteków) i języki majańskie. Od 2003 r. prawo uznaje je wszystkie za równie ważne lenguas nacionales – języki narodowe.
Z języka nahuatl pochodzą polskie słowa: czekolada, kakao, awokado i chili.
Mieszkali na półwyspie Jukatan, na południu Meksyku i w dzisiejszej Gwatemali. Rozkwit: ok. III–IX w. n.e.
Słyną z pisma hieroglificznego, dokładnego kalendarza, znajomości zera i piramid, np. Chichén Itzá i Palenque. Miliony Majów żyją do dziś.
Tworzyli potężne państwo w środkowym Meksyku w XIV–XVI w. Ich stolicą było Tenochtitlán – miasto na wyspie na jeziorze Texcoco, połączone z lądem groblami.
Na jego ruinach Hiszpanie zbudowali dzisiejsze miasto Meksyk. Od mexicas pochodzi nazwa kraju.
Día de Muertos powstało z połączenia wierzeń rdzennych mieszkańców Meksyku i świąt katolickich, które w XVI wieku przywieźli Hiszpanie. Takie łączenie tradycji to synkretyzm (el sincretismo).
Aztekowie mieli w kalendarzu dwa święta zmarłych: mniejsze dla dzieci i większe dla dorosłych, obchodzone mniej więcej w sierpniu. Opiekunką zmarłych była bogini Mictecacíhuatl – „Pani Zmarłych”. Po podboju w 1521 r. dawne zwyczaje przeniesiono na katolickie daty: 1 i 2 listopada.
W 2008 r. UNESCO wpisało to święto na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Chronionym skarbem jest tu żywa tradycja, a nie budynek czy przedmiot.
Kliknij element, a potem koszyk, do którego pasuje.
La ofrenda (dosłownie „dar”) to domowy ołtarz, który pomaga duszom odnaleźć drogę do domu i odpocząć po podróży. Każdy przedmiot ma znaczenie. Kliknij elementy z półki, aby postawić je na ołtarzu.
Wybierz przedmiot, a dowiesz się, co oznacza i na którym poziomie ołtarza zwykle stoi.
Według wierzeń Azteków dusze zmarłych wędrowały do Mictlán – krainy zmarłych głęboko pod ziemią. W drodze pomagał im pies xoloitzcuintle [szo-lo-ic-KUINT-le]. Przejdź tę drogę krok po kroku.
W Meksyku mówi się, że człowiek umiera trzy razy: gdy przestaje bić jego serce, gdy zostaje pochowany i gdy nikt już o nim nie pamięta. Ta trzecia śmierć jest ostateczna.
Dlatego tak ważne jest, by wspominać (recordar) przodków (los antepasados): opowiadać o nich, stawiać ich zdjęcia i gotować ich ulubione potrawy.
Michoacán leży na zachodzie Meksyku. Mieszka tu rdzenny lud Purépecha.
Oaxaca [wa-HA-ka] leży na południu Meksyku. Mieszkają tu m.in. Zapotekowie i Mistekowie.
Grafik (grabador) rysował zabawne calaveras – szkielety, które tańczą i kłócą się jak żywi ludzie. Narysował szkielet damy w wielkim kapeluszu z piórami: La Calavera Garbancera. Wyśmiewał w ten sposób ludzi, którzy wstydzili się swojego pochodzenia.
Malarz murali (los murales), mąż Fridy Kahlo. Na muralu Sueño de una tarde dominical en la Alameda Central ubrał szkielet od Posady w długą suknię i boa w kształcie upierzonego węża. Nazwał ją La Catrina – od catrín, czyli elegant.
Meksykanie przebierają się za Catrinę i malują twarze na wzór czaszek. Piszą też calaveras literarias – żartobliwe wierszyki o żywych osobach, opisujące je tak, jakby spotkała je śmierć.
La calavera de azúcar to cukrowa czaszka. Na jej czole pisze się imię – zmarłego albo, dla żartu, przyjaciela, któremu dajemy ją w prezencie.
Animowany film studia Pixar o dwunastoletnim Miguelu, który w Día de Muertos trafia do Krainy Zmarłych. W 2018 r. dostał dwa Oscary: za najlepszy film animowany i za piosenkę Remember Me (Recuérdame – „Pamiętaj o mnie”).
| W filmie | W tradycji |
|---|---|
| most z płatków aksamitnika | cempasúchil prowadzi dusze do domu |
| zmarły odwiedza rodzinę, jeśli jego zdjęcie stoi na ołtarzu | rola fotografii na ofrendzie |
| zmarły znika, gdy nikt o nim nie pamięta | „trzecia śmierć” i la memoria |
| pies Dante | xoloitzcuintle – przewodnik dusz |
| kolorowe fantastyczne zwierzęta | alebrijes – figurki fantastycznych stworzeń |
| wesołe szkielety w Krainie Zmarłych | radosny charakter święta i styl calaveras |
Uwaga: Coco to film fabularny. Miasteczko Santa Cecilia i bohaterowie są wymyśleni, a np. most z kwiatów czy „kontrola graniczna” w Krainie Zmarłych to pomysły twórców, a nie tradycyjne wierzenia.
60 słów ze słowniczka konkursowego. Kliknij kartę, aby zobaczyć tłumaczenie i przykład. Pamiętaj: ll czytamy jak „j”, ñ jak „ń”, j jak „h”, a México [ME-hi-ko].
Karty wyglądają jak meksykańska lotería – gra podobna do bingo. Odwróć każdą kartę.